CEDAW - informacje ogólne

 

Konwencja w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji kobiet, zwana konwencją CEDAW[1] lub po prostu CEDAW, została przyjęta przez Organizację Narodów Zjednoczonych w 1979 roku, rok później (1980) uroczyście podpisana przez kilkadziesiąt państwa. CEDAW weszła w życie szybciej niż inne konwencje, bowiem już po roku przystąpiła do niej wymagana liczba dwudziestu państw (1981). Bardzo szybko stała się także jednym z najliczniej ratyfikowanych międzynarodowych traktatów dotyczących praw człowieka. Obecnie[2] stroną tej konwencji jest 189 państw członkowskich Organizacji Narodów Zjednoczonych. Paradoksalnie jednak ten tak licznie popierany traktat jest jednocześnie tym, do którego Państwa Strony złożyły najwięcej zastrzeżeń. Zastrzeżenia te odnoszą się do konkretnych  artykułów i oznaczają, że Państwo Strona nie uważa się za związane przepisami, które są w nich zawarte. Chociaż CEDAW nie dopuszcza, by zastrzeżenia były sprzeczne z jej przedmiotem i celami (art. 28.2), wiele z nich do takich właśnie należą.

Geneza przyjęcia konwencji

Równość płci, jako podstawową zasadę Narodów Zjednoczonych, potwierdzono w Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka (1948) i prawnie usankcjonowano w:

  • Międzynarodowym Pakcie Praw Obywatelskich i Politycznych (1966) oraz
  • Międzynarodowym Pakcie Praw Ekonomicznych, Społecznych i Kulturalnych (1966).

Oba te dokumenty zobowiązują Państwa Strony do zapewnienia wszystkim osobom, znajdującym się na ich terenie i podlegającym ich jurysdykcji, możliwości korzystania bez dyskryminacji z praw przez nie gwarantowanych. Co więcej, artykuły nr 3 obu traktatów odnoszą się w szczególności do obowiązku zapewnienia kobietom i mężczyznom równego prawa do korzystania ze wszystkich podstawowych praw człowieka. Te ogólne przepisy musiały jednak zostać przełożone na konkretne standardy i zalecenia. Wiodącą rolę w tym procesie  odegrała utworzona w 1946 ONZ-owska Komisja Statusu Kobiet, która opracowała szereg konwencji przyjętych w latach poprzedzających CEDAW. Miały one jednak charakter fragmentaryczny i były poświęcone tym obszarom praw, w których dyskryminację kobiet było najłatwiej rozpoznać (prawa polityczne, kwestie obywatelstwa kobiet zamężnych, zgoda na zawarcie małżeństwa i  minimalny wiek jego zawarcia). Zachodząca jednak pod wpływem ruchów feministycznych oraz rzeczniczek i rzeczników praw kobiet zmiana świadomości pozwoliła dostrzec, że zrównanie praw kobiet i mężczyzn wymaga kompleksowego podejścia, które powinno uwzględniać różnorodne czynniki decydujące o nierównym statusie obu płci. W rezultacie w 1967 roku Zgromadzenie Ogólne ONZ przyjęło Deklarację w sprawie likwidacji dyskryminacji kobiet. Mimo iż dokument ten miał zaledwie deklaratywny charakter, proces jego tworzenia nie był łatwy. Kontrowersje budziły na przykład artykuły dotyczące praw kobiet w małżeństwie i rodzinie, a także w zatrudnieniu. Jednocześnie jednak rosła świadomość mechanizmów stojących za nierównością kobiet i mężczyzn. W różnych częściach świata przybywało organizacji pozarządowych zajmujących się przeciwdziałaniem dyskryminacji kobiet i jej skutkom. Wzrastała więc potrzeba utworzenia wiążącego dokumentu o charakterze globalnym, który zapewniłby skuteczniejszą ochrona praw człowieka kobiet i lepszą ich promocję.

W 1974 roku Komisja Statusu Kobiet podjęła decyzję o przygotowaniu tekstu konwencji, która odniosłaby się w sposób kompleksowy do dyskryminacji kobiet i upowszechniła taką interpretację praw człowieka, ktora uwzględniałaby ich sytuację i potrzeby. Prace nad konwencją CEDAW nabrały tempa, gdy w 1975 roku (Międzynarodowy Rok Kobiet) Narody Zjednoczone uznały, że powinna być ona gotowa na II Światową Konferencję w sprawach Kobiet, która odbyła się w 1980 roku w Kopenhadze. Właśnie podczas tej Konferencji, 17 lipca 1980 roku, 64 państwa uroczyście podpisały konwencję CEDAW, a dwa złożyły dokumenty ratyfikacyjne.

Polska ratyfikowała CEDAW w sierpniu 1980 roku składając zastrzeżenie do art. 29 dotyczącego rozstrzygania sporów pomiędzy Państwami Stronami w sprawie jej interpretacji i stosowania. W 1997 roku Polska, zgodnie z przysługującym prawem, zastrzeżenie to wycofała.

Aktualna lista państw członkowskich ONZ przedstawiająca stan ratyfikacji Konwencji CEDAW jest dostępna na stronie http://tbinternet.ohchr.org/_layouts/TreatyBodyExternal/Treaty.aspx?Treaty=CEDAW&Lang=en 

Konwencja w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji kobiet jest pierwszym dokumentem międzynarodowym, który zdefiniował dyskryminację kobiet. Określa ona również środki, które powinny służyć wyrównania statusu kobiet i mężczyzn. Mocną stroną CEDAW jest usankcjonowanie konieczności zapewnienia kobietom równych praw nie tylko w prawie (de jure)  ale też w praktyce (de facto) we wszystkich sferach życia. Państwa mają więc obowiązek zmiany społecznych i kulturowych wzorców zachowania mężczyzn i kobiet w celu likwidacji przesądów, zwyczajów i praktyk, opierających się na przekonaniu o niższości lub wyższości jednej z płci lub na stereotypach roli mężczyzny i kobiety.

W celu likwidacji dyskryminacji kobiet konwencja nakłada na Państwa Strony obowiązek:

  • Poszanowania prawa kobiet do niedyskryminacji.

Państwo musi powstrzymać się od wszelkich działań, które naruszałyby prawa człowieka kobiet i prowadziły do łamania postanowień konwencji. Państwo i jego instytucje nie mogą podejmować działań dyskryminujących kobiety lub prowadzących do dyskryminacji oraz muszą uchylić prawa, które je dyskryminują.

  • Ochrony kobiet przed dyskryminacją.

Państwo musi skutecznie zapobiegać łamaniu konwencji przez strony trzecie. W tym celu musi wdrożyć środki skłaniające podmioty niepaństwowe, w tym osoby indywidualne, do respektowania prawa kobiet do niedyskryminacji. Środki te powinny obejmować skuteczne prawo oraz polityki zabraniające dyskryminacji, jak również sankcje i mechanizmy dochodzenia zadośćuczynienia.

  • Urzeczywistnienia prawa kobiet do wolności od dyskryminacji.

Państwo musi podjąć wszelkie odpowiednie środki w celu zapewnienia kobietom możliwości korzystania bez dyskryminacji ze wszystkich praw człowieka. Wymaga to stworzenia warunków sprzyjających pełnemu awansowi kobiet, co wiąże się z koniecznością promowania równych praw kobiet i mężczyzn oraz wdrażania czasowych rozwiązań przyśpieszających rzeczywistą równość płci.

Koncepcja praw człowieka upowszechnia się i rozwija, co znajduje odzwierciedlenie w ustaleniach światowych konferencji Organizacji Narodów Zjednoczonych. Sprzyja temu poprawiający się stan wiedzy na temat problemów i potrzeb osób z grup mniejszościowych, marginalizowanych lub wykluczonych. Dotyczy to również interpretacji konwencji CEDAW, której rozumienie pogłębiają Rekomendacje Ogólne Komitetu ds. Likwidacji Dyskryminacji Kobiet, a także inne dokumenty praw człowieka, w tym również te niepodlegające ratyfikacji (np. Platforma Działania i Deklaracja Pekińska, 1995; Program Działania Światowej Konferencji na temat Ludności i Rozwoju, 1994, Kair).

Istotnym krokiem zwiększającym skuteczność konwencji CEDAW było przyjęcie przez Zgromadzenie Ogólne ONZ w 1999 roku Protokołu fakultatywnego (dodatkowego), który wszedł w życie w grudniu 2000 roku. Protokół fakultatywny do konwencji jest oddzielną umową międzynarodową, do której mogą przystąpić Państwa Strony Konwencji CEDAW. Polska ratyfikowała ten traktat w 2003 roku i w 2004 roku zaczął on w Polsce obowiązywać.

Protokół wyposaża konwencję CEDAW w dwie procedury, w tym procedurę zawiadomienia (procedura skargowa), która pozwala osobom lub grupom osób, które sądzą, że ich prawa chronione konwencją zostały przez Państwo Stronę złamane, dochodzić sprawiedliwości na forum międzynarodowym. Mocną stroną rozwiązania przyjętego w Protokole fakultatywnym odnośnie tej procedury jest brak terminu ograniczającego możliwość złożenia skargi po wyczerpaniu krajowych środków prawnych. Przykładowo, skargę do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka można złożyć tylko w ciągu 6 miesięcy od momentu wykorzystania drogi krajowej.

Więcej informacji o procedurach ustanowionych w Protokole fakultatywnym tutaj

 

[1] Skrót od pierwszych liter angielskiej nazwy konwencji Convention on Elimination of all Forms of Discrimination Against Women

[2] Listopad 2015

 

 

 

 

 

Projekt realizowany w ramach programu Obywatele dla Demokracji finansowanego z Funduszy EOG